آیا غایت، دلالت دارد بر انتفاء حکم بعد از غایت؟

آیا غایت، دلالت دارد بر انتفاء حکم بعد از غایت؟

مثال: «كلوا واشربوا حتى يتبين لكم الخيط الأبيض» آیا مفهومش این است که بعد از تبین، خوردن و آشامیدن حرام است؟

این پرسش منشأ اختلاف میان اصولیان شده است.

۱) محل نزاع

غایت دو بخش دارد:

  • مغیّا: حکمی که محدود می‌شود
  • غایت: نقطهٔ پایان حکم

پرسش: آیا غایت فقط حدّ پایان حکم را نشان می‌دهد یا علاوه بر آن، دلالت بر انتفاء حکم بعد از غایت نیز دارد؟

۲) قول مشهور: غایت «مفهوم دارد»

(یعنی دلالت بر انتفاء حکم بعد از غایت)

مشهور اصولیان شیعه معتقدند:

غایت، مفهوم دارد.

یعنی:

«كلوا واشربوا حتى يتبين لكم الخيط الأبيض» بعد از تبین → خوردن و آشامیدن جایز نیست

دلیل مشهور

  • عرف از غایت، «انتهاء حکم» را می‌فهمد
  • یعنی حکم تا غایت هست و بعد از آن نیست
  • غایت، مانند «حدّ» است و حدّ، انحصار می‌آورد

قائلان مشهور

  • آخوند خراسانی
  • نائینی
  • اصفهانی
  • علامه طباطبایی
  • خویی
  • امام خمینی

۳) قول منکران: غایت «مفهوم ندارد»

برخی اصولیان (بیشتر قدما) گفته‌اند:

غایت فقط حدّ پایان حکم را نشان می‌دهد، اما دلالت بر انتفاء حکم بعد از غایت ندارد.

دلیل

  • غایت، فقط «محدودکننده» است
  • نه «علت منحصره»
  • مفهوم غایت، خلاف اصل است

این قول در اصول شیعه طرفدار جدی ندارد.

۴) اقوال علما به‌صورت تفصیلی

۱) آخوند خراسانی

آخوند می‌گوید:

  • غایت مفهوم دارد
  • زیرا عرف از غایت، «انتهاء حکم» را می‌فهمد
  • یعنی حکم تا غایت هست و بعد از آن نیست
  • این دلالت، عرفی است، نه عقلی

۲) محقق نائینی

نائینی نیز قائل به مفهوم غایت است:

  • غایت، ظهور در «انتهاء حکم» دارد
  • یعنی حکم تا غایت ثابت است
  • و بعد از غایت منتفی است
  • این دلالت، اقوی از مفهوم وصف است

نائینی تأکید می‌کند که غایت، «مفهوم» دارد مگر قرینهٔ خلاف باشد.

۳) محقق اصفهانی

اصفهانی با مبنای «تعهد» وارد بحث می‌شود:

  • غایت یعنی تعهد مولا به حکم تا نقطهٔ خاص
  • عدم تعهد بعد از غایت، ظهور در انتفاء حکم دارد
  • پس غایت مفهوم دارد

۴) علامه طباطبایی

علامه تحلیل عرفی ارائه می‌کند:

  • عرف از غایت، «حدّ پایان» را می‌فهمد
  • و این یعنی بعد از غایت، حکم نیست
  • پس غایت مفهوم دارد

۵) سید ابوالقاسم خویی

خویی از مدافعان قوی مفهوم غایت است:

  • غایت، اقوی مفاهیم بعد از مفهوم شرط است
  • عرف از غایت، انتفاء حکم بعد از غایت را می‌فهمد
  • پس مفهوم غایت ثابت است

۶) امام خمینی

امام خمینی نیز همین مبنا را می‌پذیرد:

  • غایت مفهوم دارد
  • زیرا عرف از غایت، «انتهاء حکم» را می‌فهمد
  • مفهوم غایت، دلالت عرفی است
  • نهی از مفهوم غایت، خلاف ظاهر است

۵) مواردی که غایت «مفهوم ندارد»

اصولیان چند مورد استثنایی ذکر کرده‌اند:

۱) غایت برای «موضوع» باشد، نه برای «حکم»

مثال: «أحلّ الله البیع حتى یقوم القائم» اینجا غایت برای موضوع است، نه حکم.

۲) غایت برای «توضیح» باشد

مثال: «سرت من البصرة إلى الکوفة» اینجا غایت فقط بیان مسیر است.

۳) غایت برای «تحدید مکان» باشد

مثل: «امشِ إلى المسجد» (غایت مکانی است، نه حکمی)

۶) ثمرات بحث مفهوم غایت

۱) در روزه

«كلوا واشربوا حتى يتبين لكم الخيط الأبيض» → بعد از تبین، خوردن حرام است.

۲) در طهارت

«اغسل وجهك إلى المرافق» → آیا بعد از مرافق شستن لازم نیست؟ → مشهور: مفهوم دارد.

۳) در معاملات

«أحلّ الله البیع حتى یقوم القائم» → غایت برای موضوع است، نه حکم → مفهوم ندارد.

۴) در اصول عملیه

اگر شک کنیم غایت مفهوم دارد یا نه:

  • چون مفهوم، دلالت زائد است
  • اصل برائت از مفهوم جاری می‌شود
  • مگر ظهور عرفی قوی باشد

۷) جمع‌بندی تحلیلی

در یک نگاه تطبیقی:

  • آخوند: مفهوم دارد
  • نائینی: مفهوم دارد
  • اصفهانی: مفهوم دارد
  • علامه: مفهوم دارد
  • خویی: مفهوم دارد
  • امام خمینی: مفهوم دارد
  • قدما: برخی منکر مفهوم

نتیجه: در اصول شیعه، غایت غالباً مفهوم دارد و از اقوی مفاهیم پس از مفهوم شرط شمرده می‌شود

آیا غایت، دلالت دارد بر انتفاء حکم بعد از غایت؟

مثال: «كلوا واشربوا حتى يتبين لكم الخيط الأبيض» آیا مفهومش این است که بعد از تبین، خوردن و آشامیدن حرام است؟

این پرسش منشأ اختلاف میان اصولیان شده است.

۱) محل نزاع

غایت دو بخش دارد:

  • مغیّا: حکمی که محدود می‌شود
  • غایت: نقطهٔ پایان حکم

پرسش: آیا غایت فقط حدّ پایان حکم را نشان می‌دهد یا علاوه بر آن، دلالت بر انتفاء حکم بعد از غایت نیز دارد؟

۲) قول مشهور: غایت «مفهوم دارد»

(یعنی دلالت بر انتفاء حکم بعد از غایت)

مشهور اصولیان شیعه معتقدند:

غایت، مفهوم دارد.

یعنی:

«كلوا واشربوا حتى يتبين لكم الخيط الأبيض» بعد از تبین → خوردن و آشامیدن جایز نیست

دلیل مشهور

  • عرف از غایت، «انتهاء حکم» را می‌فهمد
  • یعنی حکم تا غایت هست و بعد از آن نیست
  • غایت، مانند «حدّ» است و حدّ، انحصار می‌آورد

قائلان مشهور

  • آخوند خراسانی
  • نائینی
  • اصفهانی
  • علامه طباطبایی
  • خویی
  • امام خمینی

۳) قول منکران: غایت «مفهوم ندارد»

برخی اصولیان (بیشتر قدما) گفته‌اند:

غایت فقط حدّ پایان حکم را نشان می‌دهد، اما دلالت بر انتفاء حکم بعد از غایت ندارد.

دلیل

  • غایت، فقط «محدودکننده» است
  • نه «علت منحصره»
  • مفهوم غایت، خلاف اصل است

این قول در اصول شیعه طرفدار جدی ندارد.

۴) اقوال علما به‌صورت تفصیلی

۱) آخوند خراسانی

آخوند می‌گوید:

  • غایت مفهوم دارد
  • زیرا عرف از غایت، «انتهاء حکم» را می‌فهمد
  • یعنی حکم تا غایت هست و بعد از آن نیست
  • این دلالت، عرفی است، نه عقلی

۲) محقق نائینی

نائینی نیز قائل به مفهوم غایت است:

  • غایت، ظهور در «انتهاء حکم» دارد
  • یعنی حکم تا غایت ثابت است
  • و بعد از غایت منتفی است
  • این دلالت، اقوی از مفهوم وصف است

نائینی تأکید می‌کند که غایت، «مفهوم» دارد مگر قرینهٔ خلاف باشد.

۳) محقق اصفهانی

اصفهانی با مبنای «تعهد» وارد بحث می‌شود:

  • غایت یعنی تعهد مولا به حکم تا نقطهٔ خاص
  • عدم تعهد بعد از غایت، ظهور در انتفاء حکم دارد
  • پس غایت مفهوم دارد

۴) علامه طباطبایی

علامه تحلیل عرفی ارائه می‌کند:

  • عرف از غایت، «حدّ پایان» را می‌فهمد
  • و این یعنی بعد از غایت، حکم نیست
  • پس غایت مفهوم دارد

۵) سید ابوالقاسم خویی

خویی از مدافعان قوی مفهوم غایت است:

  • غایت، اقوی مفاهیم بعد از مفهوم شرط است
  • عرف از غایت، انتفاء حکم بعد از غایت را می‌فهمد
  • پس مفهوم غایت ثابت است

۶) امام خمینی

امام خمینی نیز همین مبنا را می‌پذیرد:

  • غایت مفهوم دارد
  • زیرا عرف از غایت، «انتهاء حکم» را می‌فهمد
  • مفهوم غایت، دلالت عرفی است
  • نهی از مفهوم غایت، خلاف ظاهر است

۵) مواردی که غایت «مفهوم ندارد»

اصولیان چند مورد استثنایی ذکر کرده‌اند:

۱) غایت برای «موضوع» باشد، نه برای «حکم»

مثال: «أحلّ الله البیع حتى یقوم القائم» اینجا غایت برای موضوع است، نه حکم.

۲) غایت برای «توضیح» باشد

مثال: «سرت من البصرة إلى الکوفة» اینجا غایت فقط بیان مسیر است.

۳) غایت برای «تحدید مکان» باشد

مثل: «امشِ إلى المسجد» (غایت مکانی است، نه حکمی)

۶) ثمرات بحث مفهوم غایت

۱) در روزه

«كلوا واشربوا حتى يتبين لكم الخيط الأبيض» → بعد از تبین، خوردن حرام است.

۲) در طهارت

«اغسل وجهك إلى المرافق» → آیا بعد از مرافق شستن لازم نیست؟ → مشهور: مفهوم دارد.

۳) در معاملات

«أحلّ الله البیع حتى یقوم القائم» → غایت برای موضوع است، نه حکم → مفهوم ندارد.

۴) در اصول عملیه

اگر شک کنیم غایت مفهوم دارد یا نه:

  • چون مفهوم، دلالت زائد است
  • اصل برائت از مفهوم جاری می‌شود
  • مگر ظهور عرفی قوی باشد

۷) جمع‌بندی تحلیلی

در یک نگاه تطبیقی:

  • آخوند: مفهوم دارد
  • نائینی: مفهوم دارد
  • اصفهانی: مفهوم دارد
  • علامه: مفهوم دارد
  • خویی: مفهوم دارد
  • امام خمینی: مفهوم دارد
  • قدما: برخی منکر مفهوم

نتیجه: در اصول شیعه، غایت غالباً مفهوم دارد و از اقوی مفاهیم پس از مفهوم شرط شمرده می‌شود

فقیه محقق، حجت‌الاسلام دکتر حشمدار (دام ظلّه)

سامانه پژوهشی فقهی و حقوقی

به آگاهی می‌رسد که شهروندان ایرانی داخل و خارج از کشور ـ اعم از عموم مردم، اندیشمندان، قضات، و وکلای گرامی ـ می‌توانند پرسش‌های فقهی و حقوقی خود را هر روز ساعت ۷ تا ۸ صبح به‌صورت مستقیم و رایگان با حضرت استاد در میان گذارند.

شماره تماس مستقیم: ۰۹۱۲۱۹۰۰۵۰۰

حضرت استاد، به لطف الهی، آماده پاسخ‌گویی به پرسش‌های شما به چهار زبان فارسی، عربی، انگلیسی و فرانسوی می‌باشند.

Check Also

   اصطلاح «مقدمات حکمت» مربوط به کدام مبحث اصولی است و کدام مورد از مقدمات حکمت است؟

   اصطلاح «مقدمات حکمت» مربوط به کدام مبحث اصولی است و کدام مورد از مقدمات …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *